GSEB Solutions for Class 10 Social Science

Select GSEB Solutions for class 10 Subject & Chapters Wise :

ભારતમાં જહાજ બાંધવાના મુખ્ય કેટલા કેન્દ્રો છે? તે ક્યાં આવેલા છે?

Hide | Show

જવાબ :

ભારતમાં જહાજ બાંધવાનો  ઉદ્યોગ પ્રાચીન સમયથી જ છે. પણ વર્તમાન સમયમાં આધુનિક ઢબે જહાજ બંધાવાના મુખ્ય પાંચ કેન્દ્રો છે. તે વિશાખાપટ્ટનમ, કોલકાત્તા, કોચી, મુંબઈ અને માર્મગોવા જાહેર ક્ષેત્રના છે. કોચી અને વિશાખાપટ્ટનમમાં મોટા કદ ધરાવતા વહાણોનું બાંધકામ થાય છે.

સિમેન્ટ બનાવવા માટે કયા કાચા માલની જરૂર પડે છે?

Hide | Show

જવાબ :

મકાન બાંધકામ, સડકો, બંધો વગેરેના નિર્માણ કાર્ય માટે સિમેન્ટ અનિવાર્ય બને છે. ચુના પથ્થર કોલસો, ચિરોડી, બોકસાઇટ, ચીકની માટી વગેરે સિમેન્ટ બનાવવાનો કાચો માલ છે. કાચો માલ અને ઉત્પાદનો વજનમાં ભારે હોવાથી સિમેન્ટના કારખાના જ્યાં કાચો માલ વધુ પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે ત્યાં સ્થપાયા છે. ગુજરાતમાં આ ઉદ્યોગનો સારો એવો વિકાસ થયો છે.

ગુજરાતના રસાયણિક ખાતરોના ઉદ્યોગો ક્યાં સ્થાપિત થયેલા છે?

Hide | Show

જવાબ :

રસાયણિક ઉદ્યોગમાં ગુજરાતનું સ્થાન દેશમાં સર્વોપરી છે.અમદાવાદ, વડોદરા, અંકલેશ્વર, ભરૂચ વગેરે રસાયણ ઉદ્યોગના મુખ્ય કેન્દ્રો છે.આ ઉપરાંત ગુજરાતમાં કલોલ, કંડલા, હજીરા, ભરૂચ વડોદરા, વગેરે સ્થળોએ રસાયણિક ખાતર બનાવવાના કારખાના આવેલા છે.

ગુજરાતના કાગળ ઉદ્યોગના ચાર કેન્દ્રો જણાવો.

Hide | Show

જવાબ :

પોચું લાકડું, વાંસ, ઘાસ, શેરડીના કુચા, વગેરે માંથી કાગળ બનાવવામાં આવે છે.ગુજરાતમાં કાગળનું ઉત્પાદન થાય છે. ગુજરાતમાં અમદાવાદ, રાજકોટ, સૂરત, વાપી, વલસાડ, વડોદરા વગેરેમાં આ ઉદ્યોગ વિકસ્યો છે.

ઔદ્યોગિક પ્રદુષણ શેના કારણે થાય છે?

Hide | Show

જવાબ :

ઉદ્યોગો દ્વારા વિવિધ પ્રકારના હાનીકારક વાયુઓ પેદા થાય છે. ઉદ્યોગો દ્વારા પેદા થતા ધુમાડા, ઘન તેમજ પ્રવાહી દ્રવ્યો, હવા, જળ અને ભૂમિને દુષિત કરે છે.મોટા તેમજ ખામી વાળા મશીનો ખુબ જ અવાજ કરે છે.જેને લીધે પ્રદુષણ થાય છે.

ભારતમાં ડીઝલ અને વિદ્યુત રેલ્વે એન્જિનનું ઉત્પાદન ક્યાં થાય છે?

Hide | Show

જવાબ :

પશ્ચિમ બંગાળમાં ચિતરંજન લોકોમોટીવ વર્કસ અને વારાણસી ખાતે ડીઝલ લોકોમોટીવ વર્કસમાં ડીઝલ અને વિદ્યુત રેલ્વે એન્જિનનું ઉત્પાદન થાય છે

એલ્યુમિનિયમના વિશિષ્ટ ગુણો જણાવો.

Hide | Show

જવાબ :

એલ્યુમિનિયમ વજનમાં હલકી, મજબૂત, વિદ્યુત સુવાહક અને કાટ ન ચડે તેવી વિશિષ્ટ ધાતુ છે.

ભારતમાં મોટા જહાજ બનાવવાના મુખ્ય કેન્દ્રો કયા છે તે જણાવો.

Hide | Show

જવાબ :

ભારતમાં મોટા જહાજ બનાવવાના મુખ્ય પાંચ  કેન્દ્રો છે. તે વિશાખાપટ્ટનમ, કોલકાત્તા, કોચી, મુંબઈ અને માર્મગોવા મુખ્ય કેન્દ્રો છે?

કયા ઉદ્યોગોને કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગો કહી શકાય?

Hide | Show

જવાબ :

કાચા માલ તરીકે જે ઉદ્યોગોમાં અનાજ, તેલીબિયાં, શેરડી, કપાસ અને શણ જેવી ખેત પેદાશો વપરાય છે તેવા ઉદ્યોગોને કૃષિ આધારિત ઉદ્યોગો કહી શકાય.

કયા પરિબળો સુતરાઉ કાપડની મિલ સ્થાપવામાં ઉપયોગી છે.

Hide | Show

જવાબ :

સુતરાઉ કાપડની મિલ સ્થાપવા માટે રૂ નો પુરવઠો, મોટું બજાર, ભેજવાળી આબોહવા, સસ્તા અને સક્ષમ શ્રમિકો તથા પરિવહન, બેંક અને વિદ્યુત વગેરેની સગવડો એ મહત્વના પરિબળો છે.

પર્યાવરણીય અતિક્રમણને રોકવાના ઉપાયો લખો. (સ્વાધ્યાય 2.1)

Hide | Show

જવાબ :

આજના સ્પર્ધાત્મક જમાનામાં ઉદ્યોગોએમોટા પ્રમાણમાં હવા અને જળ પ્રદુષિત કર્યા છે. કાર્બન મોનોક્સાઈડઅને સલ્ફર ડાયોક્સાઈડજેવા અતિ નુકશાન કારક વાયુઓના કારણે હવા પ્રદુષિત બની છે. ઔદ્યોગિક કચરાના કારણે જળ પ્રદુષણ વધ્યું છે. ઉદ્યોગોમાં જૂની મશીનરી તથા પરિવહનના સાધનને કારણે અવાજનું પ્રધુષણ વધ્યું છે. અતિશય ઘોંઘાટના કારણે મનુષ્ય માનશીક તાણ પણ અનુભવે છે.

     દેશનો વિકાસ થાય પણ પર્યાવરણનો વિનાશ ન થાય તે રીતે વિકાસ કરવાનો છે. ઔદ્યોગિક વિકાસનું યોગ્ય આયોજન કરી પ્રદુષણની માત્રા ઘટાડી શકાય.ઉપકરણોની ગુણવત્તા તથા ઇંધણની પસંદગી દ્વારા પણ પ્રદુષણ ઓછું કરી શકાય છે.

     હવામાં ઉત્સર્જીત થતા પ્રદુષણને ફિલ્ટર સ્ક્રબર યંત્ર પ્રેસીપીરેટર્સ દ્વારા નિયંત્રિત કરી શકાય છે. ઉદ્યોગોના પ્રદુષિત પાણીને નદીમાં છોડતા પહેલા શુદ્ધિકરણ કરી જળ પ્રદુષણ નિવારી શકાય. ઉદ્યોગોમાં પ્રદુષિત પાણીને પ્રક્રિયા દ્વારા શુધ્ધ કરી શકાય છે.

સુતરાઉ કાપડ વિશે નોંધ લખો. (સ્વાધ્યાય ૧.૪)

Hide | Show

જવાબ :

ભારતની ઔધોગિક અર્થવ્યવસ્થામાં વસ્ત્ર ઉદ્યોગનું મહત્વનું સ્થાન છે. તે દેશમાં સૌથી વધુ રોજગારી પૂરો પડતો કાપડ ઉદ્યોગ છે. ચીન પછી સુતરાઉ કાપડની નિકાસમાં ભારત દ્વિતીય સ્થાન ધરાવે છે.

     ભારતમાં સૌ પ્રથમ કાપડની મીલ મુંબઈમાં સ્થપાઈ, ત્યારબાદ ગુજરાતમાં શાહપુર મીલ સ્થપાઈ. સસ્તો કપાસ, શ્રમિકોની ઉપલબ્ધી, પરિવહન, સુવિધા, નિકાસ માટેના બંદરો, તથા બજાર ક્ષેત્રોની અનુકુળતાને કારણે અહી સુતરાઉ કાપડની મીલો સ્થપાઈ. આજે દેશમાં લગભગ ૧૦૦ નગરોમાં સુતરાઉકાપડની મીલો છે.

     વર્તમાન સમયમાં મુંબઈ, અમદાવાદ, સોલાપુર, કોલ્હાપુર, નાગપુર, ઔરંગાબાદ જેવા શહેરોમાં પણ આ ઉદ્યોગ સ્થપાયો છે.

     ગુજરાતમાં અમદાવાદને ‘પૂર્વનું માન્ચેસ્ટર’ તથા ‘ડેનીમ સીટી ઓફ ઇન્ડિયા’ પણ કહે છે. વડોદરા, ભરૂચ, સુરત, પોરબંદર, ભાવનગર, રાજકોટ, વગેરે શહેરોનો પણ આ ઉદ્યોગમાં સમાવેશ થાય છે. તમિલનાડુમાં કોઇમ્બતુર, ચેન્નઈ, મદુરાઈ વગેરે આ ઉદ્યોગના કેન્દ્રો છે.

     આ ઉદ્યોગના વિકેન્દ્રીકરણમાં નોંધપાત્ર યોગદાન કરનારા પરિબળોમાં વ્યાપક બજારક્ષેત્ર,      પરિવહન, બેંકો તથા વિદ્યુતની સુવિધા છે.

     આજે કાપડ ઉદ્યોગ ઉત્તમ પ્રકારના કપાસની અછત, જુના યંત્રોનો વપરાશ, અનિયમિત વિદ્યુત પુરવઠો, કુત્રિમ રેશાના કાપડની સ્પર્ધા, તથા વૈશ્વિક બજારમાં તીવ્ર સ્પર્ધાની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યો છે.

     ભારત રશિયા, યુનાઈટેડ કિંગડમ, યુ.એસ.એ, નેપાળ, ઓસ્ટ્રેલીયા, ફ્રાંસ, દક્ષિણ આફ્રિકા, વગેરે દેશોમાં સુતરાઉ કાપડની નિકાસ કરે છે.

ઉદ્યોગોના મહત્વ ઉપર ટૂંકનોંધ લખો. (સ્વાધ્યાય  ૧.૩)

Hide | Show

જવાબ :

આજના યુગમાં રાષ્ટ્રોનું અસ્તિત્વ ઉદ્યોગોના વિકાસ ઉપર જ આધારિત છે.  ઔદ્યોગિક વિકાસ વગર રાષ્ટ્રોનો આર્થિક વિકાસ અસંભવ થઇ જાય છે.જે દેશમાં ઔદ્યોગિક વિકાસ જેટલો વધારે થયો છે તેમની અર્થવ્યવસ્થા એટલી જ મજબુત થઇ છે.

     રશિયા, જાપાન, યુ.એસ.એ, દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશો પોતાના ઔદ્યોગિક વિકાસના પાયા પર જ સમૃદ્ધ અને વિકસિત રાષ્ટ્રો બન્યા છે. જે દેશમાં ઉદ્યોગોનો વિકાસ થયો નથી અથવા ઓછો થયો છે તે કુદરતી સંસાધનો નો ઉપયોગ ઉદ્યોગોના કાચા માલ તરીકે કરી શકતા નથી તેવા દેશોએ પોતાના કુદરતી સંસાધનો ઓછા મુલ્યે વેચી તેજ કાચા માલની બનેલી વસ્તુઓને ઉચી કિંમત ચૂકવી વિદેશીઓ પાસેથી ખરીદવી પડે છે. ભારતમાં સમગ્ર રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનમાં ઉત્પાદનના ઉદ્યોગોનો 29% ફાળો છે.

     બ્રિટીશ શાસનની નીતિએ ભારતમાં ઔદ્યોગિક ઢાંચાનો વિકાસ થવા દીધો નહી. પરાધિનતા દરમ્યાન ભારતમાં આધુનિક પધ્ધતીના ઉદ્યોગો સ્થાપી શકાયા નહી. ૧૮૫૩માં ચારકોલ આધારિત પ્રથમ લોહ ગાળણઔધોગિક એકમ સ્થાપવામાં આવ્યું જે નિષ્ફળ રહ્યું. ૧૮૫૪માં સુતરાઉ કાપડનો ઉદ્યોગ એક સફળ સોપાન તરીકે પ્રથમ રહ્યો. તે પછી ૧૮૫૫માં કોલકત્તા નજીક રીશરામાં શણનું કારખાનું સ્થપાયું. ત્યારબાદ ૧૮૭૪માં કુલ્ટીમાં કાચું લોખાંડ બનાવવાનું કારખાનું સ્થાપવામાં આવ્યું. જે કેટલાક વર્ષો પછી બંધ પડ્યું. ૧૮૮૧માં તે પુન: શરુ થયું. ૧૯૦૭માં જમશેદપૂરમાં ટાટા લોખાંડ પોલાદની કંપની સ્થાપવાથી ઔદ્યોગિક વિકાસની નવી દિશા પ્રાપ્ત થઇ. આમ, ઉદ્યોગોમાં રોજગારી મળવાથી લોકોનું જીવનધોરણ ઊંચું આવે છે.

ભારતના લોખાંડ પોલાદ ઉદ્યોગ પર ટૂંકનોંધ લખો. (સ્વાધ્યાય 1.2)

Hide | Show

જવાબ :

લોખાંડ અને પોલાદ ઉદ્યોગ આધુનિક ઔદ્યોગિક અને આર્થિક વિકાસની ધરી સમાન છે, તેના ઉત્પાદનથી અન્ય ઉદ્યોગોના યંત્રો અને અન્ય સંરચનાનું નિર્માણ થાય છે.

     ભારતમાં લોખાંડ બનાવવાની પ્રક્રિયા ઘણી પ્રાચીન છે. દમાસ્કસમાં તલવાર બનાવવા લોખાંડની આયાત ભારત માંથી કરવામાં આવતી. ભારતમાં લોખાંડ બનાવવાનું પ્રથમ કારખાનું તામિલનાડુંમાં પોટેનીવોમાં સ્થાપ્યું. પણ કેટલાક કારણોસર તે બંધ થઇ ગયું.

     પશ્ચિમ બંગાળમાં કુલ્ટી ખાતે કાચા લોખાંડનું સફળ ઉત્પાદન થયું. ૧૯૦૭ માં ઝારખાંડના જમશેદપૂરમાં કારખાનાની સ્થાપનાથી લોખાંડ- પોલાદનું ઉત્પાદન મોટા પાયે થવા લાગ્યું.

     પશ્ચિમ બંગાળમાં આવેલા બર્નપુર તથા કર્ણાટકમાં ભદ્રાવતી ખાતે કારખાનું સ્થપાયું. ભિલાઈ, રાઉરકેલા દુર્ગાપુરમાં લોખ્નાદ પોલાદના કારખાના સ્થપાયા. બોકારો, વિશાખાપટ્ટનમ, અને સેલમમાં પણ આધુનિક અને મોટા કારખાના સ્થપાયા. લોખાંડ પોલાદ બનાવવા માટે લોહ, અયસ્ક, કોલસો, ચૂનાનો પથ્થર તેમજ મેંગેનીઝનો કાચા માલ તરીકે ઉપયોગ થાય છે. ગુજરાતમાં હજીરા પાસે મીની સ્ટીલ પ્લાન્ટ સ્થાપિત થયો છે. ટાટા સિવાયના લોખાંડ પોલાદના કારખાનાનો વહીવટ સ્ટીલ ઓથોરીટી ઓફ ઇન્ડિયા લીમીટેડ (SAIL) ને સોંપવામાં આવ્યો છે. લોખાંડ પોલાદના ઉત્પાદનમાં વિશ્વમાં ભારતનું સ્થાન પાંચમું છે.

ખાંડ તથા ખાંડસરીના કારખાના ક્યાં સ્થપાયા છે? શા માટે? (સ્વાધ્યાય ૧.૧)

Hide | Show

જવાબ :

શેરડીના રસમાંથી ખાંડ બનાવવાનો ઉદ્યોગ ઘણો પ્રાચીન છે. ખેતી પર આધારિત ઉદ્યોગોમાંકાપડ પછી બીજું સ્થાન ભારતના ખાંડ ઉદ્યોગનું છે.

     ખાંડ અને ખાંડસરીના કારખાના તેના ઉત્પાદન ક્ષેત્રોની નજીકમાં જ સ્થાપવામાં આવે છે. મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ, ગુજરાત વગેરે રાજ્યોમાં ખાંડના ઘણા કારખાના સ્થપાયા છે.

     ગુજરાતમાં બારડોલી, ગણદેવી, સુરત, નવસારી, સાયન, વ્યારા ભરૂચ, કોડીનાર તથા તાલાળા ગીર વગેરે સ્થળોએ આ ઉદ્યોગ સ્થપાયો છે.

     શેરડીમાં રહેલી પાણીની માત્રા ઓછી ન થઇ જાય તે માટે શેરડી કાપી લીધા પછી ચોવીસ કલાકમાં તેનું પીલાણ કરવું જરૂરી છે નહી તો તેમાંથી  સમયાંતરે પાણી ઘટી જાય છે.

Take a Test

Choose your Test :

પ્રકરણ 13: ઉત્પાદન ઉદ્યોગો

આ પ્રકરણમાં રાસાયણિક પ્રક્રિયાની સમજૂતી, રાસાયણિક સમીકરણ કેવી રીતે લખવું, સમતોલિત રાસાયણિક સમીકરણ કોને કહેવાય,રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓના પ્રકાર, વિઘટન પ્રક્રિયા, વિસ્થાપન પ્રક્રિયા, દ્વિ-વિસ્થાપન પ્રક્રિયા, રોજિંદા જીવનમાં જોવા મળતી ઓક્સિડેસન પ્રક્રિયાઓની અસર અને ખોરાપણું નો સમાવેશ થાય છે.

આ પ્રકરણને લગતા વિવિધ એનિમેશન વિડીયો, હેતુલક્ષી પ્રશ્નો, ટૂંકા પ્રશ્નો, લાંબા પ્રશ્નો, પરિક્ષામાં પુછાઈ ગયેલા પ્રશ્નો તેમજ પરિક્ષામાં પુછાઈ શકે તેવા અનેક મુદ્દાસર પ્રશ્નો જોવા અમારી વેબસાઈટ પર રજીસ્ટર થાઓ અથવા અમારી App ફ્રી માં ડાઉનલોડ કરો.

Browse & Download GSEB Books For Class 10 - All Subjects

The GSEB Books for class 10 are designed as per the syllabus followed Gujarat Secondary and Higher Secondary Education Board provides key detailed, and a through solutions to all the questions relating to the GSEB textbooks.

The purpose is to provide help to the students with their homework, preparing for the examinations and personal learning. These books are very helpful for the preparation of examination.

For more details about the GSEB books for Class 10, you can access the PDF which is as in the above given links for the same.

ask-a-doubt ask-a-doubt